ที่มาของวันวิทยาศาสตร์ไทย

18 สิงหาคม | วันวิทยาศาสตร์แห่งชาติ
รู้ไหมว่า... วันวิทยาศาสตร์แห่งชาติของไทย

มีจุดเริ่มต้นจาก“สุริยุปราคา”

     ย้อนกลับไปเมื่อวันที่ 18 สิงหาคม พ.ศ. 2411 (ค.ศ. 1868) พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 ทรงคำนวณล่วงหน้าว่าจะเกิด สุริยุปราคาเต็มดวง และทรงเลือก ตำบลหว้ากอ จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ เป็นสถานที่ทอดพระเนตร

      เมื่อถึงวันจริง ปรากฏการณ์สุริยุปราคาเกิดขึ้นตรงตามที่ทรงคำนวณไว้ สร้างความประทับใจให้แก่คณะนักวิทยาศาสตร์และแขกผู้มีเกียรติจากหลายประเทศที่ร่วมสังเกตการณ์ในขณะนั้น เหตุการณ์ครั้งนั้นจึงกลายเป็นหนึ่งในหลักฐานสำคัญที่สะท้อนพระปรีชาสามารถด้านดาราศาสตร์ และเป็นที่มาของการกำหนดให้ 18 สิงหาคม เป็นวันวิทยาศาสตร์แห่งชาติของไทย เพื่อรำลึกถึงพระอัจฉริยภาพทางวิทยาศาสตร์ของพระองค์ 

       ล่าสุดสุริยุปราคาเต็มดวงเกิดขึ้นเมื่อวันที่ 12 สิงหาคม พ.ศ. 2569 (2026) ที่ผ่านมา โดยแนวคราสเต็มดวงพาดผ่านบริเวณตอนเหนือของรัสเซีย มหาสมุทรอาร์กติก กรีนแลนด์ ไอซ์แลนด์ และตอนเหนือของประเทศสเปน แม้ปรากฏการณ์ครั้งนี้ ไม่สามารถมองเห็นได้ในประเทศไทย แต่เราก็พบเห็นภาพที่สวยงามน่าทึ่งจากโลกโซเชียลกันมากมาย  Earth Insights เลยอยากพอไปพบกับเรื่องเกี่ยวกับสุริยุปราคาในอีกแง่มุมกันกับ 5 Fun Facts ของสุริยุปราคา กันครับ

 5 Fun Facts  “สุริยุปราคา”

01 | ใน 1 ปี โลกเกิดสุริยุปราคากี่ครั้ง?

ทั่วโลกเกิดสุริยุปราคาประมาณ 2–5 ครั้งต่อปี

แต่ในจำนวนนี้ สุริยุปราคาเต็มดวงเกิดขึ้นไม่บ่อยนัก โดยเฉลี่ยประมาณ 2 ครั้งในทุก 3 ปี ตัวอย่างเช่น ในศตวรรษที่ 21 (ค.ศ. 2001–2100) จะมีสุริยุปราคา ทั้งหมด 224 ครั้ง แต่เป็นสุริยุปราคาเต็มดวงเพียง 68 ครั้ง หรือเฉลี่ยประมาณ 0.68 ครั้งต่อปี

พูดง่าย ๆ คือ…โดยเฉลี่ยทั่วโลกมีสุริยุปราคาเต็มดวงประมาณ ทุก 1–2 ปี

 และถึงแม้จะเกิดขึ้นบนโลกเป็นประจำ ก็ไม่ได้หมายความว่าเราจะมองเห็นได้จากทุกพื้นที่ เพราะแนวเงามืดของดวงจันทร์ที่ทำให้เกิดสุริยุปราคาเต็มดวงพาดผ่านพื้นผิวโลกเป็นแนวแคบ ๆ เท่านั้น

02 | การเกิดสุริยุปราคาในจุดเดิม ต้องรอกี่ปี?

     สุริยุปราคาเต็มดวงไม่ได้กลับมาที่เดิมตามรอบตายตัว

      สำหรับสถานที่ใดสถานที่หนึ่งบนโลก โอกาสที่จะได้เห็นสุริยุปราคาเต็มดวงอยู่ในระดับ หลายร้อยปี โดยเฉลี่ยประมาณ 300–400 ปี

แม้โลกจะมีสุริยุปราคาเต็มดวงเกิดขึ้นเรื่อย ๆ แต่การที่แนวเงามืดจะผ่านสถานที่เดิมอีกครั้งนั้นเป็นเรื่องที่เกิดขึ้นค่อนข้างยาก

เพราะฉะนั้น

“เกิดทั่วโลกบ่อย” ไม่ได้หมายความว่า “เห็นที่เดิมบ่อย”

และสำหรับที่ อ.หว้ากอ จากการคำนวณ พบว่าจะมีสุริยุปราคาเต็มดวงอีกครั้งในตำแหน่งนี้ในปี พ.ศ. 2613 (ค.ศ. 2070) ซึ่งห่างจากปี พ.ศ. 2411  202 ปี (เร็วกว่าค่าเฉลี่ยที่ 300-400 ปี)​

03 |ประเทศไทยเคยเห็นสุริยุปราคาเต็มดวงกี่ครั้ง?

ประเทศไทยนับตั้งแต่สมัยกรุงรัตนโกสินทร์ มีบันทึก สุริยุปราคาเต็มดวงที่มองเห็นจากประเทศไทย 5 ครั้ง ได้แก่

• 18 ส.ค. 2411     หว้ากอ จ.ประจวบคีรีขันธ์
• 6 เม.ย. 2418     แหลมเจ้าลาย จ.เพชรบุรี และแนวผ่านภาคกลาง
• 9 พ.ค. 2472     ภาคใต้ โดยเฉพาะ จ.ปัตตานี
• 20 มิ.ย. 2498   แนวผ่านภาคกลาง–อีสาน
• 24 ต.ค. 2538   แนวผ่าน ตาก–นครสวรรค์–ลพบุรี–สระบุรี นครราชสีมาฯลฯ

นั่นหมายความว่า...

ประเทศไทยไม่ได้เห็นสุริยุปราคาเต็มดวงมานานกว่า 30 ปีแล้ว

และครั้งถัดไป ที่จะเกิดสุริยุปราคาในไทยต้องรออีกถึง 44 ปี ข้างหน้า คือในวันที่ 11 เมษายน พ.ศ. 2613 (ค.ศ. 2070)  ห่างจากครั้งล่าสุดถึง 75 ปี โดยแนวคราสเต็มดวงพาดผ่าน ไทย ลาว เวียดนาม ฟิลิปปินส์ และประเทศอื่น ๆ ในเอเชีย

04 | เราจะรู้ได้อย่างไรว่า “อีกกี่ปีจะเกิดสุริยุปราคา”?

เพราะวงโคจรคำนวณได้ นักดาราศาสตร์สามารถใช้ข้อมูลตำแหน่งและการเคลื่อนที่ของดวงอาทิตย์ ดวงจันทร์ และโลก มาคำนวณได้อย่างแม่นยำว่า

วันไหน เวลาไหน และบริเวณใดของโลกจะเกิดสุริยุปราคา

ปัจจุบันมีฐานข้อมูลสุริยุปราคาที่คำนวณไว้ล่วงหน้าเป็นเวลาหลายพันปี ซึ่งใช้ในการศึกษาและติดตามปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ทั่วโลก เช่น

NASA มีฐานข้อมูลที่เรียกว่า Five Millennium Catalog of Solar Eclipses ซึ่งรวบรวมข้อมูลสุริยุปราคาครอบคลุมช่วงเวลาหลายพันปี

และสำหรับศตวรรษที่ 21 NASA ระบุสุริยุปราคาไว้ทั้งหมด 224 ครั้ง พร้อมวัน เวลา พิกัด แนวคราส ความกว้างของเงา และระยะเวลาคราสเต็มดวง

ดังนั้นเราไม่ได้ “เดา” ว่าจะเกิดเมื่อไร แต่สามารถใช้คณิตศาสตร์และแบบจำลองวงโคจรคำนวณล่วงหน้าได้

ดูข้อมูลสุริยุปราคาของ NASA ได้ที่
NASA — Five Millennium Catalog of Solar Eclipses

05 | ถ้าให้​ AI คำนวณการเกิดสุริยุปราคาเอง ใช้เวลาในการคำนวณนานไหม?

ลองตั้งโจทย์ง่าย ๆ ว่า

“จากวันนี้ สุริยุปราคาเต็มดวงครั้งต่อไปจะเกิดเมื่อไร?”

โดยไม่เปิดตารางสุริยุปราคามาดู แต่ให้คอมพิวเตอร์คำนวณจากตำแหน่งและการเคลื่อนที่ของดวงอาทิตย์กับดวงจันทร์

หลักการคือ

New Moon → ตรวจตำแหน่งใกล้จุดตัดวงโคจร → คำนวณแนวเงา → ตรวจว่าเงามืดตกถึงโลกหรือไม่ → ตรวจว่าเป็น Total Eclipse

 การค้นหาแบบจำลองเบื้องต้น AI สามารถทำได้ในระดับ เพียงเสี้ยววินาที แม้ไม่แม่นยำในระดับ 100 เปอร์เซ็นต์ แต่ก็คลาดเคลื่อนน้อยมาก

สำหรับสุริยุปราคาเต็มดวงครั้งถัดไปจะเกิดในวันที่ 2 สิงหาคม ค.ศ. 2027 โดยคราสเต็มดวงสูงสุดกินเวลามากกว่า 6 นาที ในบริเวณแนวศูนย์กลาง

นี่คือเรื่องราวที่น่าสนใจของสุริยุปราคา ที่ Earth Insights นำเสนอให้สาระเบาๆ รับวันวิทยาศาสตร์ไทยในวันนี้ครับ ใครมีแง่มุมชวนคิดสนุกๆ อะไรเพิ่มเติมเกี่ยวกับสุริยุปราคาก็มาแบ่งปันกันให้เพื่อนๆ ได้รู้กันได้ใต้โพสต์นี้เลยครับ